کمکهای اولیه مجموعه اقداماتی است که پیش از رسیدن نیروهای اورژانس برای حفظ جان مصدوم انجام میشود. آگاهی از اصول صحیح کمکهای اولیه میتواند از بروز آسیبهای بیشتر جلوگیری کرده و در بسیاری از موارد، جان فرد را نجات دهد.
در این مقاله، مراحل استاندارد برخورد با یک مصدوم را به زبان ساده و بر اساس اصول اولیه امداد و نجات بررسی میکنیم.
اولین و مهمترین اقدامات هنگام مواجهه با مصدوم چیست؟
حفظ آرامش: ابتدا باید بدانید؛ مدیریت شرایط در هنگام حوادث و سوانح نیاز به آرامش دارد تا شما بتوانید دقیق، درست و با سرعت اقدامات لازم برای نجات جان فرد آسیب دیده انجام دهید. بعضا شاهد بودیم فرد در مواجهه با حادثه با نیروهای امدادی تماس گرفته اما از شدت استرس آدرس را فراموش کرده و یا نمیتواند نیروهای امدادی مثل اورژانس و آتش نشانی را کامل در جریان حادثه بگذارد؛ زیرا بخشی از عملکرد آنها به توصیف دقیق شما از کم و کیف سانحه بستگی دارد.
تماس با تیمهای امدادی: ابتدایی ترین اقدام برای کمکهای اولیه تماس با تیمهای امدادی از جمله آتشنشانی ۱۲۵، اورژانس ۱۱۵، پلیس ۱۱۰ و حلال احمر به شماره ۱۲۱ میباشد.
شماره تماس ۱۲۱ هلال احمر حتی درموارد ضعف آنتن دهی قابل شماره گیری است.
ایمنی محیط: پیش از هر اقدامی، ابتدا از ایمن بودن محل حادثه برای خود و مصدوم اطمینان حاصل کنید. اگر محیط ناامن باشد، ممکن است خطرات دیگری شما و مصدوم را تهدید کند.
تصادفات رانندگی: برای مثال اگر مصدوم به علت تصادف آسیب دیده است؛ سعی کنید جاده را از برخورد سایر خودروها با مصدومان یا خودروی آسیب دیده ایمن کنید به نحوی که فردی را چند صد متر جلوتر قرار دهید تا خودروهای دیگر را آگاه کند.
آتش سوزی و آوار: در چنین مواردی ابتدا مصدوم را با رعایت نکات ایمنی مثل مراقبت از سوختگی و شکستگی عضو مصدوم و با توجه به شرایط محیطی به قسمتی امن انتقال دهید و سپس اقدام به کمکهای اولیه نمایید.
نکته خارج از موضوع اما مهم: افرادی که زیر آوار ماندند لازم نیست با فریاد زدن، انرژی خودرا تخلیه کنند، با ایجاد ارتعاش صوتی، چیزی شبیه زدن ۲ سنگ کوچک به هم نیروهای امدادی را مطلع کنید، آنها با دستگاه ارتعاش سنجی که در اختیار دارند، متوجه حضور شما در نقطه مورد نظر خواهد شد.
پراکنده کردن افراد اضافی: برخی افراد با وجود اینکه کاری از آنها برنمیآید اما همیشه در صحنه حضور دارند، فورا و بدون فوت وقت فردی را برای مدیریت صحنه مامور کنید تا از تجمع افراد اضافی جلوگیری کند، زیرا تجمع خودروها و افراد باعث کندی امدادرسانی به مصدوم خواهد شد.
همراه مصدوم: در اکثر مواقع همراه یا همراهان مصدوم با دیدن مصدوم حول کرده، و رفتارهای هیجانی از خودنشان میدهند، همراه مصدوم را به دور از آن بنشانید و با آرامش ابتدا از هوشیاری وی مطمعن شوید. برای مثال: از اون سوال کنید: آیا سردرد نداری؟ احساس شکستگی نمیکنی؟ میتونی خودتو معرفی کنی؟ اسم، سن و شمار تماس سایر بستگان مصدوم را با آرامش وی بگیرید.
همکلام شدن با مصدوم: سعی کنید به مصدوم آرامش دهید؛ و با جملات آرامش بخش حواس وی را از نواحی آسیب دیده بدنش پرت کنید. در صورت نداشتن همراه، گرفتن اطلاعاتی که بیان شد را از وی پرس و جو کنید. این موصوع برای کمک به تیمهای امدادی بسیار مهم است از طرفی وقتی مصدوم توانایی صحبت کردن دارد به این معناست که راه تنفس او مسدود نشده.
پس از ایمنسازی محل، اقدامات کمکهای اولیه را به ترتیب زیر انجام دهید:
- بررسی و باز نگه داشتن راه هوایی
- بررسی تنفس
- بررسی گردش خون و نبض
- کنترل خونریزی
- بیحرکت کردن اندامهای آسیبدیده
- انتقال صحیح مصدوم به مرکز درمانی
۱. بررسی راه هوایی (Airway)
باز بودن راه هوایی، مهمترین اصل در کمکهای اولیه است. بسته شدن راه تنفس، بهویژه در افراد بیهوش، میتواند ظرف چند دقیقه منجر به مرگ شود. اگر مصدوم هنگام نفس کشیدن سرفه میکند، احتمال دارد را تنفس وی در حال مسدود شدن باشد، اگر فرد هنگام تنفس گلویش خرخر میکند، ممکن است خون یا لخته خون راه هوایی اورا بسته باشد. برای اطمینان از این موضوع حتما با چراغ قوه و باز کردن چانه، انتهای حلق فرد را چک کنید و هر چیزی که سیستم تنفس را مختل کرده خارج کنید. در بسیاری از موارد، خارج کردن یک جسم خارجی ساده میتواند از خفگی جلوگیری کند.
اگر مصدوم هوشیار است
از او سؤال بپرسید و بخواهید صحبت کند. اگر قادر به صحبت کردن باشد، معمولاً راه هوایی باز است.
اگر مصدوم بیهوش است
دهان و حلق را بررسی کنید. در صورت مشاهده موارد زیر، در صورت امکان آنها را خارج کنید:
- لخته خون
- جسم خارجی
- استفراغ
- ترشحات
هشدار: اگر احتمال آسیب ستون فقرات یا گردن وجود دارد، از خم کردن یا چرخاندن شدید گردن خودداری کنید.
۲. بررسی تنفس (Breathing)
پس از اطمینان از باز بودن راه هوایی، باید بررسی کنید که مصدوم نفس میکشد یا خیر. اگر تنفس وجود ندارد یا بسیار ضعیف است، باید اقدامات احیا آغاز شود. در صورتی که احتمال آسیب گردن وجود نداشته باشد، بالا آوردن ملایم چانه و باز کردن راه هوایی میتواند به بهبود تنفس کمک کند.
چگونه تنفس را بررسی کنیم؟
- بالا و پایین رفتن قفسه سینه را مشاهده کنید.
- حرکت شکم را بررسی کنید.
- جریان هوای بازدم را مقابل بینی یا دهان احساس کنید.
- گذاشتن گوش مقابل بینی برای شنیدن صدای نفس کشیدن
۳. بررسی نبض و گردش خون (Circulation)
ابتدا نبض محیطی دست یا پا را بررسی کنید، اگر احساس نشد، نبض گردن (کاروتید) را کنترل کنید. در بعضی موارد شاهد هستیم بدلیل خونریزی فرد و کاهش خونرسانی بدن، نبض دست و پا به قوت خود احساس نمیشود اما نبض روی گردن بدلیل فاصله کم با قلب راحتتر احساس میشود.
اگر هیچ نبضی وجود نداشته باشد، احتمال ایست قلبی مطرح است و باید بلافاصله عملیات احیای قلبی ریوی (CPR) آغاز شود.
۴. کمکهای اولیه احیای قلبی ریوی (CPR)
مصدومی که نبض و تنفس ندارد شمارا با ایست قلبی مواجه کرده؛ پس اقدامات شما برایش بسیار حیاتی و تلاش شما میتواند جان وی را که ممکن است تا رسیدن اورژانس دوام نیاورد، نجات دهد.
نحوه انجام ماساژ قلبی و تنفس مصنوعی
- ابتدا بلافاصله درخواست کمک کنید؛ ماساژ قلب فرایندی بسیار خسته کننده دارد و تنهایی قابل انجام نیست.
- مصدوم را روی سطحی صاف و محکم بخوابانید به طوری که هنگام فشار برروی قفسه سینه وی به نخاع و گردن او آسیبی وارد نشد.
- کف یک دست را روی مرکز قفسه سینه (روی نیمه پایینی استخوان جناغ) حدود ۲.۵ سانت زیرپستان ها قرار دهید.
- دست دیگر را روی دست اول بگذارید.
- آرنجها را کاملاً صاف نگه دارید.
- با وزن بدن به قفسه سینه فشار وارد کنید.
- پس از ۳۰ بار ماساژ قلبی،۲ بار تنفس مصنوعی میدهیم
- بینی فرد را بگیرید و در دهانش فوت کنید.
- در تنفس مصنوعی دهانتان را روی دهان فرد بگذارید و تا جایی فوت کنید که کاملا قفسه سینه مصدوم بالا بیاید و ریههایش پر از هوا شود.
- این چرخه را تا رسیدن اورژانس یا بازگشت علائم حیاتی ادامه دهید.
عمق و سرعت ماساژ
در افراد بزرگسال:
- عمق فشار: حدود ۵ سانتیمتر
- سرعت: ۱۰۰ تا ۱۲۰ فشار در دقیقه
نسبت ماساژ به تنفس
۳۰ ماساژ قفسه سینه + ۲ تنفس مصنوعی
نکته مهم: اگر آموزش تنفس مصنوعی ندیدهاید یا امکان انجام آن وجود ندارد، انجام ماساژ قلبی مداوم بهتر از انجام ندادن هیچ اقدامی است.
۵. کنترل خونریزی
پس از اطمینان از برقراری راه هوایی، تنفس و گردش خون، باید خونریزیهای فعال را کنترل کنید. حتما نقطه آسیب دیده برای فرد بسیار دردناک است اما چاره ای جز جلوگیری از خونریزی وجود ندارد، پس با دقت موارد زیر را مو به مو انجام دهید.
- روی محل خونریزی فشار مستقیم وارد کنید.
- با چیزی شبیه به بند کفش کمی بالاتر از محل خون ریزی را محکم ببندید تا شریانات عروقی مسدود شود.
- از گاز استریل یا پارچه تمیز استفاده کنید.
- پانسمان فشاری انجام دهید.
- در صورت امکان، عضو آسیبدیده را بالاتر از سطح قلب قرار دهید (در صورت نداشتن شکستگی).
- کنترل سریع خونریزی میتواند از شوک و کاهش شدید حجم خون جلوگیری کند.
۶. بررسی سایر آسیبها
پس از پایدار شدن وضعیت مصدوم، تمام بدن را بررسی کنید حتی با پرسیدن ناحیه آسیب دیده از خود مصدوم تا موارد زیر شناسایی شوند:
- زخم
- شکستگی
- سوختگی
- تغییر شکل اندام
- خونریزی پنهان
هر آسیب باید پیش از انتقال، تا حد امکان تثبیت شود.
۷. بیحرکت کردن شکستگیها
در برخورد با شکستی استخوان بسیار احتیاط کنید زیرا درد غیر قابل تحملی را در هر بار تکان خوردن استخوان، مصدوم باید تحمل کند و یا حتی؛ حرکت دادن اندام شکسته ممکن است موجب آسیب بیشتر به عروق، اعصاب و بافتهای اطراف آن شود. پس با دقت و آرامش کافی موارد زیر را انجام دهید.
- اندام را شتابزده حرکت ندهید.
- با آتل یا وسایل مشابه، عضو را ثابت کنید.
- در صورت نبود آتل، میتوان از تکه چوب یا مقوای محکم به همراه پارچه استفاده کرد.
۸. مراقبت از آسیبهای گردن و ستون فقرات
در تصادفات، سقوط از ارتفاع یا ضربات شدید، همیشه احتمال آسیب ستون فقرات را در نظر بگیرید. زیرا در مواردی دیده شده با وجود عدم خونریزی یا شکستگی اما بدلیل شدت ضربه فرد دچار ضایعه نخایی شده و حرکت اضافی و بدون رعایت نکات ایمنی شدت آسیب را افزایش دهد.
علائم هشداردهنده عبارتاند از:
- درد گردن
- درد کمر
- بیحسی دست یا پا
- ناتوانی در حرکت اندامها
در این شرایط:
- گردن را بیحرکت نگه دارید.
- از خم شدن ستون فقرات جلوگیری کنید.
- مصدوم را فقط با برانکارد یا سطح صاف جابهجا کنید.
انتقال صحیح مصدوم
پیش از انتقال مطمئن شوید که موارد زیر به درستی انجام داده اید؛ سپس مصدوم را با کمترین حرکت ممکن به نزدیکترین مرکز درمانی منتقل کنید. انتقال مصدوم فقط با برانکارد و یا سطح صاف انجام شود.
- راه هوایی باز باشد.
- تنفس برقرار باشد.
- نبض وجود پایدار باشد.
- خونریزی کنترل شده باشد.
- شکستگیها ثابت باشد.
- گردن و ستون فقرات در صورت لزوم بیحرکت باشد.
نکته بسیار مهم: این است که ترتیب موارد بالا به همین میزان که با دقت نگارنده نوشته شده باید به ترتیب هم اجرا شود و سهل انگاری در انجام آن میتواند جان مصدوم را با خطراتی از جمله مرگ مواجه کند.
| مرحله اول | ایمن سازی محیط اطراف مصدوم |
| مرحله دوم | بررسی راههای هوایی |
| مرحله سوم | بررسی تنفس |
| مرحله چهارم | بررسی نبض و گردش خون |
| مرحله پنجم | احیای قلبی و ریوی |
| مرحله ششم | کنترل خونریزی |
| مرحله هفتم | بررسی سایر آسیب.ها |
| مرحله هشتم | فیکس کردن نقاط دارای شکستگی |
| مرحله نهم | مراقبت از آسیب دیدگی گردن و نخاع |
| مرحله دهم | انتقال مصدوم به مراکز درمانی |
اشتباهات رایج در کمکهای اولیه
- حرکت دادن سریع مصدوم بدون بررسی وضعیت او
- نادیده گرفتن احتمال آسیب ستون فقرات
- خارج کردن اجسام فرو رفته در زخم
- تأخیر در تماس با اورژانس
- انجام ماساژ قلبی نادرست
- تکان دادن شدید فرد بیهوش
جمعبندی
کمکهای اولیه مجموعهای از اقدامات ساده اما حیاتی است که میتواند تا رسیدن نیروهای اورژانس جان یک انسان را نجات دهد. رعایت ترتیب صحیح اقدامات، شامل بررسی راه هوایی، تنفس، گردش خون، کنترل خونریزی، تثبیت شکستگیها و انتقال اصولی مصدوم، اهمیت بسیار زیادی دارد. یادگیری این مهارتها برای همه افراد ضروری است و در شرایط بحرانی میتواند تفاوت میان زندگی و مرگ را رقم بزند.
سؤالات متداول (FAQ)
مهمترین اقدام هنگام مواجهه با مصدوم چیست؟
ابتدا از ایمن بودن محل حادثه اطمینان حاصل کنید، سپس راه هوایی مصدوم را بررسی کنید.
اگر مصدوم نفس نکشد چه باید کرد؟
در صورت نداشتن تنفس و نبض، پس از تماس با اورژانس، عملیات احیای قلبی ریوی (CPR) را آغاز کنید.
چگونه خونریزی شدید را کنترل کنیم؟
با وارد کردن فشار مستقیم روی محل خونریزی و استفاده از پانسمان فشاری، خونریزی را کنترل کنید.
در چه شرایطی نباید گردن مصدوم را حرکت داد؟
در تصادفات، سقوط از ارتفاع یا هر شرایطی که احتمال آسیب ستون فقرات وجود دارد، باید گردن و ستون فقرات بیحرکت نگه داشته شوند.